دوّم زمانى بود كه ابراهيم خليل - سلام اللَّه عليه - از طرف ذات اقدس إله مأمور شد تا اعلان حج كند و به مردم دستور داد كه به حج بياييد ابراهيم - سلام‌اللَّه عليه - بالاى كوه ابوقبيس رفته ، دستور پروردگار را اعلام كرد كه : « از هر راهى كه هست ، به زيارت بيت خدا مشرف شويد . » مرد و زنِ جهان بشريت كه در اصلاب پدرانشان بودند ، همگى لبّيك گفتند . اين صحنهء لبيك‌گويى به دعوت خليل ، مشابه صحنهء لبيك‌گويى دعوت خداوند متعال است در جريان عالم ذرّ و ذرّيه . همانطورى كه آن صحنه الآن هم هست ، صحنهء تلبيه دعوت خليل حقّ نيز الآن هست . اينها كه قضيّهء تاريخى نيستند ، چون سخن از ذرّات ريز و صلب و رَحِم نيست ، سخن از فطرت و روح است . در حقيقت ارواح بشر و فطرت‌هاى آنها پاسخ مثبت دادند هم به دعوت خدا و هم به دعوت خليل خدا . آنها كه در دعوت خليل خدا ، خليل را ديدند ، در هنگام لبيك هم مىگويند : « لبّيك داعى اللَّه ، لبّيك داعى اللَّه » و آنان كه در هنگام تلبيه به اعلان حضرت خليل ، صاحب اصلى وذات اقدس إله را مشاهده كردند ، در هنگام تلبيه مىگويند : « لبّيك ذا المعارج لبّيك لبّيك مرهوباً مرعوباً اليك لبّيك ، لبّيك لا معبود سواك لبّيك ، لبّيك لا شريك لك لبّيك » « 1 » و مانند آن . اين دو نوع پاسخ دادن ، دو نوع آگاهى داشتن و عبادت كردن ، در بسيارى از مسائل دينى مطرح است ؛ مثلًا افراد عادى كه قرآن را تلاوت مىكنند ، براى آنها مطرح نيست كه اين سخنان را از چه كسى مىشنوند . امّا

--> ( 1 ) - مستدرك ، ج 9 ، حديث 10618 و 10603 ؛ فروع كافى ؛ ج 4 ، ص 214